Speculatieve elementen: leestips

---

PolderSF is een subgenre van zowel literatuur als speculatieve fictie, dat oer-Nederlandse literaire onderwerpen, zoals onder andere jeugdtrauma’s, ontzuilingsworstelingen, oudercomplexen, angst voor verandering, maatschappelijke status en seks(uele geaardheid), koppelt aan expliciet speculatieve elementen, zoals tijd- en ruimtereizen, futuristische technologie, dystopieën, andere samenlevingen en toekomstvisies.

---

Als je een speculatief element wilt gebruiken in je verhaal of boek is het van belang dat je goed begrijpt hoe dat element werkt. De beste manier is om te lezen hoe andere auteurs jouw onderwerp ingezet hebben. In dit artikel ga ik vooral in op leesvoorbeelden uit volbloed speculatieve verhalen. Op de pagina Leestips voor PolderSF vind je een overzicht van boeken uit dat subgenre, ter inspiratie. 

Er is een enorm aantal speculatieve elementen te onderscheiden in de fantastische genres en die zijn ook nog eens met elkaar en andere elementen te combineren, waardoor je een vrijwel onuitputtelijk palet aan mogelijkheden krijgt.

Hieronder licht ik een paar prominente elementen en thema's uit, die bijzonder geschikt zijn voor het toepassen in PolderSF en ik sluit af met het voorbeeld dat ik in Schrijven Magazine geef (voor de volledigheid). 

 

Dystopie

Een dystopie of een dystopische toekomst is een wereld waar het niet goed gaat voor de bewoners, vaak door onderdrukking, extreme samenlevingen na rampen, segregatie en dehumanisatie. Klassiekers zijn Wij van Jevgeni Zamjatin, Blokken van F. Bordewijk, Brave New World van Aldous Huxley, 1984 van George Orwell en Fahrenheit 451 van Ray Bradbury (allemaal zeer de moeite waard). Hier een paar meer recente voorbeelden:

• Prophet Song van Paul Lynch (dit is zeker een dystopie, maar het enige speculatieve element is dat er een extremistische regering aan de macht is in Ierland. Een echt 'wat als?' verhaal dat diep de onderdrukking, angst en vertwijfeling van de personages en de maatschappij als geheel in duikt);
• The Hunger Games van Suzanne Collins (na een ongespecificeerde ramp is er een nieuwe, totalitaire staat: Panem, opgedeeld in twaalf districten, die allemaal ondergeschikt zijn aan het Capitool. Elk jaar worden er zogenaamde Hunger Games gehouden, een dodelijk en wreed gladiatorengevecht. Uiteindelijk komt er juist uit die onderdrukkingsmaatregel een opstand voort);
• The Parable of the Sower en The Parable of the Talents van Octavia Butler (in een toekomstig Noord Amerika krijgt de bevolking steeds heftiger te maken met klimaatverandering, klassenjustitie, racisme en instorting van de samenleving. Hoofdpersoon Lauren probeert hier met een nieuwe religie een weg doorheen te vinden. Al dertig jaar geleden geschreven, maar lijkt af en toe precies de huidige toestand in de VS te beschrijven);

• The Annual Migration of Clouds (en vervolgen) van Premee Mohamed (in een door klimaatverandering verwoeste wereld volgen we Reid, die ondanks haar infectie met de parasiet Cad, uitgenodigd wordt voor de utopische universiteit. Ze moet beslissen of ze gaat, of dat ze haar worstelende gemeenschap blijft helpen).

 

Klimaatfictie

Clifi of klimaatfictie is lange tijd vooral een sciencefictiononderwerp geweest, maar - doordat het klimaat daadwerkelijk aan het veranderen is - wordt het ook steeds meer een mainstream thema. Soms is het klimaat het hoofdonderwerp, maar vaak is een veranderde wereld het palet, of is het een achtergrondthema. In KliFi van Adriaan van Dis is het blijkens de titel een belangrijk onderwerp, maar de typisch Nederlandse uitwerking maakt het PolderSF.

Vrijwel altijd gaat het slecht met het klimaat en spelen rampen of de dreiging daarvan een rol. Een paar inspirerende voorbeelden:

• Hummingbird Salamander van Jeff VanderMeer (veiligheidsexpert en bodybuildster Jane krijgt een opgezette kolibri in bezit en ze gaat op een zoektocht die gevoed lijkt te worden door complottheorieën en paranoia);

• The Ministry for the Future van Kim Stanley Robinson (in de eerste vijftig pagina's wordt een ontwikkelingswerker gevolgd die een van de weinige overlevenden wordt van een dodelijke hittegolf in India, die miljoenen laat omkomen. De rest van het boek gaat op zoek naar zeer uiteenlopende antwoorden op de gevolgen van klimaatverandering);
• American War van Omar El Akkad (de VS worden verscheurd door een nieuwe burgeroorlog, dit keer niet over slaven, maar over fossiele industrie. Sarat is klimaatvluchteling, tot ze steeds verder geradicaliseerd wordt en naar de wapens grijpt);

• The Windup Girl van Paolo Bacigalupi (in een toekomstig Bangkok, ver onder de zeespiegel, waar alle fossiele brandstoffen uitgeput zijn en alle gewassen alleen nog maar uit genetisch gemanipuleerde varianten bestaan, vlucht een gecreëerde vrouw weg van haar eigenaren).

 

Ruimtereizen/ andere planeten

Al zolang er sciencefiction bestaat, is het reizen naar andere planeten en ontdekking van het universum een belangrijk thema. Bekende werken zijn: 2001: A Space Odyssey van Arthur C. Clarke, Dune van Frank Herbert, Ringworld van Larry Niven, Solaris van Stanisław Lem en er zijn er vele, vele meer. In Gebied 19 zet Esther Gerritsen de verhuizing van een groot deel van de mensheid naar een andere planeet in om haar achtergebleven hoofdpersoon stevig in zijn eigen psyche te laten graven.

Hieronder een paar recente, krachtige leestips:

• Leviathan Wakes (en de hele The Expanse-serie) van James S.A. Corey (het zonnestelsel is grotendeels gekoloniseerd en de spanningen lopen op tussen grootmachten Aarde en Mars. Detective Miller en ruimtekapitein Holden komen steeds dieper in de intriges terecht, waar ook een alien protomolecuul een rol in speelt);
• The Dispossessed van Ursula Le Guin (een begaafde wiskundige woont op de anarchistische maan van een kapitalistische planeet. Door zijn ogen maak je beide, zeer verschillende samenlevingen mee, terwijl hij een oplossing voor de beperkende lichtsnelheid probeert te berekenen);
• The Player of Games (en de hele The Culture-serie) van Iain M. Banks (The Culture is een utopische ruimtecivilisatie die eigenlijk alleen nog op ruimteschepen en -stations leeft. Gezanten van een speciale diplomatieke dienst bezoeken minder verheven planetaire samenlevingen om The Culture veilig te houden, met spectaculaire gevolgen);
• Aurora van Kim Stanley Robinson (een enorm ruimteschip is al honderdzestig jaar onderweg naar de verre planeet Aurora. Freya, zevende generatie reiziger, wordt door de scheepscomputer gevolgd in haar ontwikkeling, terwijl ze eindelijk hun bestemming naderen);
• Luna (en de rest van de gelijknamige serie) van Ian McDonald (de maan wordt inmiddels door miljoenen mensen bewoond, maar er is geen regering, alleen een conglomeraat van enorme, machtige bedrijven die de dienst uitmaken. Onderlinge twisten worden vanuit veel verschillende oogpunten scherp en heftig in beeld gebracht, net als het dodelijke maanlandschap).

 

Alternatieve wereld/ geschiedenis

Hoe zou de wereld er uitzien als de geschiedenis net een andere wending had genomen? Aafke Romeijn laat Nederland en de wereld in de jaren 80 van de vorige eeuw volledig op medische technologie inzetten als een vreemde ziekte steeds meer mensen raakt. Ons heden ziet er daardoor subtiel én radicaal anders uit in Concept M. Hier nog een paar voorbeelden van boeken die de geschiedenis herschrijven:

• Beschavingen van Laurent Binet (doordat een koppige groep Noormannen verder gevaren zijn en Zuid-Amerika hebben bereikt, blijken de Inca's immuun te zijn voor Europese ziektes, waardoor ze kolonisatie voorkomen en zelf op expeditie gaan naar Europa, waar ze snel aan het veroveren slaan. Veel bekende personen worden opgevoerd, maar vaak in andere rollen dan in onze historie);
• Vaderland van Robert Harris (in de jaren 60 van vorige eeuw staan de VS en Nazi-Duitsland op het punt vrede te sluiten na jaren koude oorlog. Inspecteur March van de SS onderzoekt een serie moorden op oude Nazi officieren en komt tot schokkende ontdekkingen);
• Farthing van Jo Walton (ook een moordmysterie in een wereld waar de Nazis de macht hebben in Europa in 1949 en Engeland aan het afglijden is naar een fascistische toekomst);
• De ondergrondse spoorweg van Colson Whitehead (de tot slaaf gemaakte Cora ontsnapt van haar plantage in een alternatief Amerika in de 19e eeuw. Ze wordt geholpen door de Underground Railroad, die in dit boek uit een echt spoorwegnetwerk onder de grond bestaat, in plaats van alleen een organisatie);
• The Difference Engine van William Gibson en Bruce Sterling (in Victoriaans Londen in de 19e eeuw is de computerrevolutie al gestart, aangedreven door stoom! Dit is een van de eerste Steampunk boeken en gebruikt allerlei historische figuren in andere rollen).

 

Tijdreizen

Dit is een dankbaar element waar bijvoorbeeld Rob van Essen regelmatig gebruik van maakt (zoals in De grote schoonmaak en Ik kom hier nog op terug). Reizen in de tijd - of je nou vooruit of naar het verleden gaat - is een hachelijke aangelegenheid, met overal risico's op paradoxen en onmogelijke ontmoetingen. En dus spannend en interessant om als thema in te zetten.

Een paar voorbeelden van verhalen die bijzondere dingen doen met tijdreizen:

• De tijdmachine van H.G. Wells (duh, dé klassieker over tijdreizen natuurlijk, waarin alleen ver vooruit in de toekomst wordt gereisd om dan terug te keren naar het Victoriaanse ‘heden’. Het gaat dus lang niet altijd om reizen naar het verleden);
• This is How You Lose the Time War van Amal El-Mohtar en Max Gladstone (twee rivaliserende groepen met tijdmachines bevechten elkaar door steeds dingen te veranderen in het verleden, waardoor de werelden er steeds anders uitzien. Twee vijandelijke agenten beginnen een briefwisseling);
• Slaughterhouse 5 van Kurt Vonnegut (interessante invulling van tijdreizen, want het gebeurt alleen in het hoofd van de hoofdpersoon, waardoor hij zijn leven niet ‘op volgorde’ beleeft);
• '—All You Zombies—' kort verhaal van Robert Heinlein (een zeer complexe serie tijdsprongen leidt tot meerder paradoxen, krachtig verfilmd als Predestination). (disclaimer: dit is een oud verhaal en het is inmiddels nogal ouderwets qua andere thema’s).

Er zijn natuurlijk nog veel meer speculatieve thema's, elementen en subgenres die je zou kunnen inzetten voor je eigen PolderSF verhaal. Doe onderzoek, lees alles wat los en vast zit en bepaal wat het beste voor jou werkt. En dan: schrijven!