Optimistische SF: op naar Utopia!

Er is veel aan de hand in de wereld en soms lijken we wel in een dystopie te zijn beland. Dan kan het interessant zijn om over daadwerkelijke dystopieën te lezen, zoals de klassiekers 1984 (George Orwell), Brave New World (Aldous Huxley), Fahrenheit 451 (Ray Bradbury), Wij (Yevgeni Zamjatin) en Blokken (F. Bordewijk). Of akelig actuele versies zoals Prophet Song (Paul Lynch), Vox (Christina Dalcher), The Handmaid’s Tale (Margaret Atwood), American War (Omar El Akkad) en vele meer.

Maar je kunt ook de kant van het licht op kijken: zijn er boeken die naar een hoopvoller toekomst bewegen? Of zelfs hele subgenres die dat als definiërend onderdeel hebben?

Jazeker! Meet: solarpunk, utopische fictie, cosy scifi en hopepunk! En er zijn er vast meer, ik hoor er graag over in de comments.

Hoopvolle subgenres

Deze subgenres liggen dicht bij elkaar en soms in elkaars verlengde, dus ik omschrijf ze hier wat algemeen. Hopepunk is het breedst: het kan in alle genres geschreven worden (sciencefiction en fantasy, in theorie ook in horror, maar daar ken ik nog geen voorbeelden van. Jullie?) en gaat uit van het verwerpen van cynisme en met een hoopvolle blik vooruit kijken. Solarpunk richt zich specifiek op het klimaat en de toekomst (en daarmee is het voornamelijk sciencefiction), waar met ecologische en technologische veranderingen de ondergang van onze wereld wordt voorkomen. Cosy scifi (maar ook fantasy) richt zich op kleinschalige, intermenselijke (of interwezenlijke als er robots, aliens, wezens, AI of andere entiteiten meespelen) verhalen met een gezellige, vriendelijke, positieve insteek. Utopische fictie richt zich op een positief doel in de toekomst: hoe zou de wereld kunnen worden als er andere, duurzame, langetermijn keuzes gemaakt zouden worden, waar zouden we dan als mensheid terecht kunnen komen? Dat wordt vaak geleidelijk uitgewerkt in een realistisch toekomstbeeld, met duidelijke stappen naar die toekomst toe, maar er zijn ook boeken die naar de gerealiseerde utopie toe springen.

Probleem en oplossingen

Een probleem dat al deze genres – en vooral utopische fictie – hebben is natuurlijk dat als het allemaal té goed gaat, er geen conflict optreedt en je feitelijk geen verhaal hebt. In utopische fictie wordt dat vaak opgelost door een reis of rondleiding door de utopie te beschrijven (zoals in Utopia van Tomas Moore, Droom over het jaar 2440 van Louis-Sebastien Mercier en het daarop gebaseerde Holland in het jaar 2440). Iain M. Banks pakte dat anders aan in zijn The Culture-serie. Aangezien The Culture best utopisch is (een anarcho-post-scarcity in de ruimte levende samenleving met ultra-tech), spelen de verhalen tijdens grote crises, zoals oorlog met andere super-beschavingen (Consider Phlebas), een dreigend extra-galactic fenomeen (Excession), of door de buitengrenzen van Culture-ruimte op te zoeken en met minder beschaafde en dreigende anderen om te gaan.

In de meeste boeken in deze hoopvolle subgenres is de ideaalsituatie nog (lang) niet bereikt. Een mooi voorbeeld is The Ministry for the Future van Kim Stanley Robinson. Dit boek begint uitgesproken dystopisch met een dodelijke hittegolf in India, werkelijk ijzingwekkend beschreven. En voor een groot deel van het boek lijkt het niet echt de goede kant op te gaan, ondanks uitgebreide pogingen van het ministerie uit de titel. Toch lijkt er wat te kantelen aan het einde en krijgen we alsnog een minirondleiding langs de werkende elementen van de toekomst.

Leestips

The Dispossessed – Ursula K. LeGuin

Een wiskundig genie is opgegroeid op de anarchistische maan van een kapitalistische planeet. Om zijn theorieën te testen verlaat hij de maan en gaat werken op de planeet, waar hij de uitwassen van die cultuur ondergaat, terwijl hij regelmatig terugdenkt aan de karige, maar saamhorige en hoopvolle omstandigheden in zijn eigen samenleving.

The Lost Cause – Cory Doctorow

Dit boek speelt in een dystopische toekomst, waar het klimaat op hol slaat, Maga-Amerikanen weer in opmars zijn en geweld plegen tegen alle groene initiatieven, terwijl techbro’s een vliegdekschip omgebouwd hebben tot uber-kapitalistisch platform. Hoe is dat hoopvol? Door de hoofdpersoon en zijn vrienden, die zich op allerlei verschillende manieren inzetten voor een betere toekomst en daar zowaar succes mee krijgen. Toch niet echt een verloren zaak dus.

Monk & Robot-serie – Becky Chambers

Chambers is de bekendste schrijver van cosy scifi en veel van haar andere boeken vallen ook onder dit kopje. A Psalm for the Wild-Built begint in een zeer kalme, harmonieuze samenleving op een gedeïndustrialiseerde maan. De monnik van de titel kan z’n draai niet goed vinden in deze gezellige wereld en gaat op zoek naar de robots die de mensheid lang geleden verlaten hebben, waardoor ze radicale keuzes moesten maken, met een veilige, vredige samenleving tot gevolg. Ongelofelijk genoeg loopt dat niet uit op ramp :-)