Speculatieve elementen: leestips

---

PolderSF is een subgenre van zowel literatuur als speculatieve fictie, dat oer-Nederlandse literaire onderwerpen, zoals onder andere jeugdtrauma’s, ontzuilingsworstelingen, oudercomplexen, angst voor verandering, maatschappelijke status en seks(uele geaardheid), koppelt aan expliciet speculatieve elementen, zoals tijd- en ruimtereizen, futuristische technologie, dystopieën, andere samenlevingen en toekomstvisies.

---

Als je een speculatief element wilt gebruiken in je verhaal of boek is het van belang dat je goed begrijpt hoe dat element werkt. De beste manier is om te lezen hoe andere auteurs jouw onderwerp ingezet hebben. In dit artikel ga ik vooral in op leesvoorbeelden uit volbloed speculatieve verhalen. Op de pagina Leestips voor PolderSF vind je een overzicht van boeken uit dat subgenre, ter inspiratie. 

Er is een enorm aantal speculatieve elementen te onderscheiden in de fantastische genres en die zijn ook nog eens met elkaar en andere elementen te combineren, waardoor je een vrijwel onuitputtelijk palet aan mogelijkheden krijgt.

Hieronder licht ik een paar prominente elementen en thema's uit, die bijzonder geschikt zijn voor het toepassen in PolderSF en ik sluit af met het voorbeeld dat ik in Schrijven Magazine geef (voor de volledigheid). 

 

Dystopie

Een dystopie of een dystopische toekomst is een wereld waar het niet goed gaat voor de bewoners, vaak door onderdrukking, extreme samenlevingen na rampen, segregatie en dehumanisatie. Klassiekers zijn Wij van Jevgeni Zamjatin, Blokken van F. Bordewijk, Brave New World van Aldous Huxley, 1984 van George Orwell en Fahrenheit 451 van Ray Bradbury (allemaal zeer de moeite waard). Hier een paar meer recente voorbeelden:

• Prophet Song van Paul Lynch (dit is zeker een dystopie, maar het enige speculatieve element is dat er een extremistische regering aan de macht is in Ierland. Een echt 'wat als?' verhaal dat diep de onderdrukking, angst en vertwijfeling van de personages en de maatschappij als geheel in duikt);
• The Hunger Games van Suzanne Collins ();
• The Parable of the Sower en The Parable of the Talents van Octavia Butler ();

• The Annual Migration of Clouds (en vervolgen) van Premee Mohamed ().

 

Klimaatfictie

Clifi of klimaatfictie is lange tijd vooral een sciencefictiononderwerp geweest, maar - doordat het klimaat daadwerkelijk aan het veranderen is - het wordt ook steeds meer een mainstream thema. Soms is het klimaat het hoofdonderwerp, maar vaak is een veranderde wereld het palet, of is het een achtergrondthema. In KliFi van Adriaan van Dis is het blijkens de titel een belangrijk onderwerp, maar de typisch Nederlandse uitwerking maakt het PolderSF.

Vrijwel altijd gaat het slecht met het klimaat en spelen rampen of de dreiging daarvan een rol. Een paar inspirerende voorbeelden:

• Hummingbird Salamander van Jeff VanderMeer ();

• The Ministry for the Future van Kim Stanley Robinson ();
• American War van Omar El Akkad ();

• The Windup Girl van Paolo Bacigalupi ().

 

Ruimtereizen/ andere planeten

Al zolang er sciencefiction bestaat, is het reizen naar andere planeten en ontdekking van het universum een belangrijk thema. Bekende werken zijn: 2001: A Space Odyssey van Arthur C. Clarke, Dune van Frank Herbert, Ringworld van Larry Niven, Solaris van Stanisław Lem en er zijn er vele, vele meer. In Gebied 19 zet Esther Gerritsen de verhuizing van een groot deel van de mensheid naar een andere planeet in om haar achtergebleven hoofdpersoon stevig in zijn eigen psyche te laten graven.

Hieronder een paar recente, krachtige leestips:

• Leviathan Wakes (en de hele The Expanse-serie) van James S.A. Corey ();
• The Player of Games (en de hele The Culture-serie) van Iain M. Banks ();
• Aurora van Kim Stanley Robinson ();
• Luna (en de rest van de gelijknamige serie) van Ian McDonald ().

 

Alternatieve wereld/ geschiedenis

Hoe zou de wereld er uitzien als de geschiedenis net een andere wending had genomen? Aafke Romeijn laat Nederland en de wereld in de jaren '80 van de vorige eeuw volledig op medische technologie inzetten als er een vreemde ziekte steeds meer mensen raakt. Ons heden ziet er daardoor subtiel én radicaal anders uit in Concept M. Hier nog een paar voorbeelden van boeken die de geschiedenis herschrijven:

• Beschavingen van Laurent Binet ();
• Vaderland van Robert Harris ();
• De ondergrondse spoorweg van Colson Whitehead ();
• The Difference Engine van William Gibson en Bruce Sterling ().

 

Tijdreizen

Dit is een dankbaar element waar bijvoorbeeld Rob van Essen regelmatig gebruik van maakt (zoals in De grote schoonmaak en Ik kom hier nog op terug). Reizen in de tijd - of je nou vooruit of naar het verleden gaat - is een hachelijke aangelegenheid, met overal risico's op paradoxen en onmogelijke ontmoetingen. En dus spannend en interessant om als thema in te zetten.

Een paar voorbeelden van verhalen die bijzondere dingen doen met tijdreizen:

• De tijdmachine van H.G. Wells (duh, dé klassieker over tijdreizen natuurlijk, waarin alleen ver vooruit in de toekomst wordt gereisd om dan terug te keren naar het Victoriaanse ‘heden’. Het gaat dus lang niet altijd om reizen naar het verleden);
• This is How You Lose the Time War van Amal El-Mohtar en Max Gladstone (twee rivaliserende groepen met tijdmachines bevechten elkaar door steeds dingen te veranderen in het verleden, waardoor de werelden er steeds anders uitzien. Twee vijandelijke agenten beginnen een briefwisseling);
• Slaughterhouse 5 van Kurt Vonnegut (interessante invulling van tijdreizen, want het gebeurt alleen in het hoofd van de hoofdpersoon, waardoor hij zijn leven niet ‘op volgorde’ beleeft);
• '—All You Zombies—' kort verhaal van Robert Heinlein (een zeer complexe serie tijdsprongen leidt tot meerder paradoxen, krachtig verfilmd als Predestination). (disclaimer: dit is een oud verhaal en het is inmiddels nogal ouderwets qua andere thema’s).

Er zijn natuurlijk nog veel meer speculatieve thema's, elementen en subgenres die je zou kunnen inzetten voor je eigen PolderSF verhaal. Doe onderzoek, lees alles wat los en vast zit en bepaal wat het beste voor jou werkt. En dan: schrijven!